دوشنبه
Sadegh Hedayat 2
قضیه­های صادق هدایت
نوشته­ی فرهنگ کسرائی

کتابِ " وغ وغ ساهاب " از آن کتابهائی نیست که بشود خیلی ساده و آسان وَ تنها با یک لبخندِ ناز، گوشه­ْچشم نازک کردنی پرکرشمه وَ نگاهی دل­انگیز و تااندازه­ای پرمعنی از کنارش گذشت. هرچند که انگار خیلی از دوستداران هدایت، حتی دوستانی که سنگِ دوستی و نزدیکی با دنیای رویاها و اندیشه­هایش را به سینه میزدنند و هنوز هم میزنند، سبکْ­بال و سبکْ­سر از کنارش به سادگی گذشته­اند. ولی برهمگان نیز روشن است که جستجو و کند و کاو در ادبیاتِ مدرن ِ ایران و به ویژه کار­های هدایت، بدون ِ کنکاش و پژوهش در کتابِ " بوفِ کور" راه به جائی نمیبرد. اما شاید به دیده نگرفتن ِ "وغ وغ ساهاب" و کارآزموده­های پیشین هدایت، کار ِ فهمیدن ِ و درکِ "بوفِ کور" دچار دشواریهای فراوانی بشود و چه بسا که خوانندگان و جویندگانش در پیچ و خم ِ فضاها و تصویرها و زبان و رفتارهای شخصیتهای کتابهایش، بین دنیای واقعی و حقیقی ـ همانطور که هدایت میگوید ـ سرگردان بمانند.
نخستین بار "وغ وغ ساهاب" در سال1313 خورشیدی ( 1934 م) در تهران به چاپ رسید که دوسال پیش از چاپِ "بوفِ کور" در بمبئی است؛ پیش از آن هم او به ترتیب کتابهای "رباعیات خیام" ، "علویه خانم" ، "نیرنگستان"، "سایه­روشن" ، "اصفهان­ْ نصفِ جهان" ، "سه قطره خون" ، "زنده­بگور" ، "ترجمه­هائی از آنتوان چخوف و آرتورشنیتسلر" ، "پروین دختر ِ ساسان" و "فوایدِ گیاه­خواری" را به چاپ رسانیده بود.
انگار هدایت با پشتِ سرگذاشتن ِ این آزمایشها (نوشتن و چاپِ کتابهایش) آماده­ی نوشتن ِ بوفِ کورش بوده. سفر به هندوستان و بمبئی دمی بود تا دور از دیگران و شلوغی تهران و آدمها و سیاستهایشان، بتواند در تنهائی و خلوتش دست به کار نوشتن ِ کتابش بشود؛ درست پس از دو سال که کم و بیش خود را از بازار ادبی تهران کنار کشیده و مشغول یادگرفتن زبان پهلوی شده بود، یعنی پس از چاپِ " وغ وغ ساهاب ".
"وغ وغ ساهاب " را شاید بتوان طرح ِ کاملی از تجربه­های هدایت پس از " علویه خانم " و " ولنگاری " در شیوه­ی نگارش و پی­ریزی ساختمان و ساختار داستان دانست. تجربه­هائی که رفتارهای اجتماعی آدمها، به کارگیری زبان و ادبیاتِ عامیانه، نمایش دشواریها و ناسازگاریهای سیاسی و اقتصاد توده، بازنمائی روابط جنسی و بازتابِ دین و دانش و هنر در زندگی روزمره­ی انسانها را به خوبی مینمایاند. ویژگی شیوه­ی بیان کتاب، جدا از بکارگیری شعر و نثر ِ آهنگین و شیوه­ی نگارش ِ ( رسم­الخط) نو یا ناآشنا و یا به گفته­ی بَهْمانی غلط ­، طنزِ سیاهی (تـَلخَکانه) است که در ساختار قضیه­ها با تردستی و به زیبائی جای گرفته است.
بگذارید چالش در باره­ی شیوه­ی طنز(تلخَک) و شعرنویسی و بررسی و سنجش آنها را به گردن ِ پژوهشگران وسخندانان ِ ادبیات بی­اندازیم و یک راست برویم سر ِ قضیه­ها.
قضیه­ها ( این نامی است که هدایت برای داستانهای شعرگونه­اش برگزیده است) را میشود به دسته­های گوناگون بخش کرد مانند؛
ـ قضیه­های علمی
ـ قضیه­های هنری
ـ قضیه­های عشقی
ـ قضیه­های دینی و اخلاقی
ـ قضیه­ی قصه­ها و حکایات
هرکدام از این قضیه­ها نیاز به شناسائی و کند و کاوی ویژه دارند. ویژگی­ی هر قضیه راه و روش پژوهش و بررسی آن را نیز برمیگزیند. بگیریم قضیه­ی " کینگ کونگ " را. برای نخستین بار برمیخوریم به روـ یا ـ روئی­ی مردم در تهران ِ سالهای 1310 یا 1313 و پدیده­ای به نام سینما و همچنین به میان آمدن ِ محیط ِ تازه­ای که در آن مردان و زنان میتوانند ...
اما از آنجائی که من، سر و کارم بیشتر با تآتر است، قضیه­ی " طوفان عشق ِ خون­آلود" یا " توپان ئشغ ِ خون­آلود" بیش از قضیه­های دیگر کتاب مرا مشغول کرده و میکند که نوشته­ی خودِ هدایت هم هست. چون همانطور که حتما میدانید "وغ وغ ساهاب" با همکار " م . فرزاد" به بررسیده است. باری...
داستان چنین آغاز میشود:
« دیشب رفتم به تماشای تیارتِ طوفان ِعشق ِ خون­آلود
که اعلان شده بود شروع میشود خیلی زود.
ولی برعکس خیلی دیر شروع کردند
مردم را از انتظار ذله کردند... »
قضیه، داستان ِ یک تآتر، یا یک بنگاه نمایش در تهران است و همچنین داستان ِ نمایشی که روی صحنه به بازی گذاشته میشود. زبان ِ طنزی که در این قضیه به کار گرفته شده، توانسته با ریزبینی و موشکافانه فضای تآترهای آن زمان ِ تهران و گونه و شیوه­ی بازیها در نمایش را بسیار زیبا به هم پیوند بزند. جوری که انگار میبایستی از چنین تالار ِ تآتری چنین نمایشی را هم انتظار داشت. از این قضیه، از آنچکه هدایت میخواسته با این شیوه­ی نگارش و طنز سیاهی که بکارگرفته به نمایش دربیاورد، برمی­آید که تآتر، یعنی چه هنرپیشه­ها و جامه­ها و بزکهایشان و چه ریخت و رنگ و ساختار و نمای ساختمانش، میبایستی چیز ِ شگفت­انگیزی بوده باشد. برای نمونه بی­انگارید که ساختمانش نمائی داشته درهمْ برهم و نارسا از سبکِ ویکتوریائی انگلیسی با کاشیکاریها و تاقنماهای(طاقنما) دوره­ی صفوی که ریخت بازسایهای نو ِ پهلوی را هم به خود گرفته باشد و یا جامه­های هنرپیشه­ها، که آمیختگی ئی بوده بین شَلیته و تنبان دوره­ی ناصری و شِنِل ِ آهاردار و پیراهن ِ توری­ی سفید با آستنیهای پُف کرده و سردستیها و یقه­های چیندار دربار ِ ویتکتوریائی، و یا بکارگیری زبان ِ الکنی برای نمایش که پیدا نیست ادای زبان ِ شکسپیر است به سیاق ِ زبان ِ فارسی و یا واگوئی من­درآوردی­ی فارسی است به پیروی از زبان ِ ادبی ـ نمایشی(!) اروپائی.
اما فاجعه­ی بزرگتر، داستان ِ عشق ِ دو جوان است. جوانی یک دل نه سد دل عاشق ِ دختر آسیابان میشود و با هزار فریب و نیرنگ در نهانگاهی با او دیدار میکند، عشقش را به او آشکار میسازد و گل میگرند و گل میستانند تا که کار به دلدادگی و دلبری و دلبازیهای آتشین میرسد، ناآگاه از آنکه برباد رفتن ِ «شرم» ِ دختر یعنی بی­آبرو کردن ِ یک پدر، یک خانواده، یک جامعه، یک مملکت و یک سرزمین پهناور. وَ کار به آنجا میرسد که برای فرار از این «بی شرمی» مرگ تنها راه ِ رهائی میشود. پس این دو جوان، سرخورده از این توده­ی بی­آبرو شده و خونْ به چشمانْ دویده، با چاقو قلبِ خود را میدرند تا رها شوند و هم پیمان بمانند.
فاجعه­ای از این دهشتناکتر و غم­انگیزتر هم مگرهست. دو جوان ِ عاشق، به خاطر عشق ِ به یکدیگر و فرار از یک جامعه­ی ناآگاه و متعصب، قلب خود را بر کفِ دست میگذارند و به یکدیگر هدیه میدهند.
راست این است که به آسانی نمیشود از این فضائی که هدایت در این قضیه آفریده، رهائی یافت. قضیه خیلی گسترده­تر از یک نمایش ِ خنده­آور بازارای است. هرچند که همه­ی آن ترفندهائی که باید یک نمایش بازاری داشته باشد (آنچه که به مسخره تآتر لاله زار با آن شناسانده شده ) داراست و باید بگویم که خیلی موشکافانه و آگاهانه هم برگزیده شده­اند.
باری چنین فاجعه­ای در پس ِ این تلخکانه (طنز سیاه ) پنهان است و میان این دوگانگیها و نابرابریها و بیدادگریها و خشک­اندیشیها نمیشود بی­تفاوت ایستاد و تنها با لبخندکی بر لب و چالکی بر گونه به سادگی و خرامان از کنارش گذشت. نه، نمیشود.
من که نتوانستم.

-
-
-
-
-
0 Comments:

پست کردن نظر

خواننده‌ی گرامی،
نظر شما پس از بررسی منتشر می شود.
نظرهایی که بدون اسم و ایمیل نویسنده باشند، منتشر نخواهند شد.

Webhosting kostenlos testen!
Webhosting preiswert - inkl. Joomla!